AMEA - nın Şəki Regional Elmi Mərkəzinin fəaliyyəti haqqında

Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası Rəyasət Heyətinin 14 aprel 1972-ci il tarixli iclasnın qərarı ilə akademiyanın Fizika İnstitutunun nəzdində Şəki Zona Elmi Bazası (ŞZEB) yaradılmışdır. Bu müəssisənin yaradılmasında məqsəd Şəki-Zaqatala iqtisadi rayonunun sənaye və kənd təsərrüfatını daha da inkişaf etdirmək, elmin qabaqcıl nailiyyətlərini istehsalata tətbiq etməklə səmərəliliyi artırmaqdan ibarət idi.

Sonralar Elmi Bazada müvafiq qruplar “Geologiya”, “Genofond”, “Biokimya” və “Biofizika” qrupları yaradılmışdır.

Akademiyanın Rəyasət Heyətinin 6 aprel 1995-ci il 13/1 saylı  qərarına əsasən Şəki Zona Elmi Bazasına Şəki Regional Elmi Mərkəzi statusu verildi. Həmin qərarla Elmi Mərkəzdəki beş tədqiqat qrupu laboratoriyaya çevrildi və əlavə olaraq iki yeni - Sellərin öyrənilməsi və Folklorşünaslıq və el sənətləri laboratoriyaları yaradılıaraq, laboratoriyaların sayı 7-yə çatdırıldı.

2014-cü ildə Şəki Regional Elmi Mərkəzdə AMEA-nın yeni Nizamnaməsinə uyğun olaraq, struktur dəyişiklikləri həyata keçirilmişdir. İş şəraitimiz nəzərə alınaraq, labaratoriyalar şöbə kimi adlandırılmışdır.

Şöbələrin fəaliyyət istiqamətlərinə görə yeni adları Landşaftşünaslıq, Ekoloji coğrafiya, Bitkilərin biokimyası, Molekulyar biofizika, Tut ipəkqurdunun seleksiyası, Bitkilərin genofondu və biomüxtəliflik, Folklorşünaslıq və el sənətləri, Tarixi irs və etnoqrafiya şöbələri kimi təsnif edilmişdir.

 Şəki Regional Elmi Mərkəzin əsas fəaliyyət istiqamətləri bunlardır:

1. “Azərbaycanın insan, heyvan və bitki genofondunun tədqiqi, genetik kolleksiyalarının və məlumat  bazalarının yaradılması”  (“Tut ipəkqurdunun seleksiyası” şöbəsi)
2. “Regionlarda yabanı bitkilərin genetik ehtiyyatlarının təbii areallarında tədqiqi, mühafizəsi, bərpası, çoxaldılması, reintroduksiyası və səmərəli istifadəsi üzrə fəaliyyətin həyata keçirilməsi” (“Bitkilərin biokimyası” və “Bitkilərin Genofondu və Biomüxtəliflik” şöbələri)
3.  “Təbii fəlakətlərin və texnogen sferadakı baş verə biləcək təhlükələrin proqnozlaşdırılması və operativ məlumatlandırılması” (“Landşaftşünaslıq” şöbəsi)
4. “Regionlar üzrə ekosistemə dair tədqiqatların aparılması, ekoturizm potensialından səmərəli istifadənin yollarının müəyyənləşdirilməsi” ("Ekoloji coğrafiya" şöbəsi)
5. “Ətraf mühitin mühafizəsi və təbii ehtiyatların, o cümlədən bioloji müxtəlifliyin tədqiqi və səmərəli istifadəsində müasir yanaşmalar” (“Ekoloji Biofizika” şöbəsi)
6. “Milli-mənəvi irsin dərindən öyrənilməsi, Azərbaycançılıq ideologiyasına aid məsələlərin işlənib hazırlanması, Azərbaycan tarixinin, xüsusən ən yeni tarixin tədqiqi”(“Tarixi İrs və Etnoqrafiya” və “Folklorşünaslıq və el sənətləri” şöbələri)

        Azərbaycan Pespublikasının Şəki-Zaqatala zonası zəngin təbii coğrafi şəraitə malikdir. Bu bölgə əlverişli iqlimi, məhsuldar torpaqları, rəngarəng bitki və heyvanat aləmi, sənaye və kənd təsərrüfatı  obyektləri, yol və kommunikasya sistemləri, tarixi, mədəni, irsi və təbii sərvətləri ilə fərqləndiyinə görə və bu bölgədə kompleks elmi-tədqiqat işləri aparılması üçün hər cür şəraitin olması nəzərə alınaraq, Şəki-Zaqatala bölgəsinin iqtisadiyyatının və mədəniyyətinin daha da inkişaf etdirilməsi əsas fəaliyyət istiqaməti kimi müəyyən edilmiş, aşağıdakı problemlərin elmi araşdırılması Şəki ZEB-na və hal-hazırda AMEA-nın Şəki REM-nə həvalə olunmuşdur:

1. Bölgənin landşaftının, yerli flora və fauna ehtiyatlarının öyrənilməsi və istifadə edilməsi, təbiət abidələrin bərpası;
2. Torpaqların məhsuldarlığının yüksəldilməsi və onların eroziyadan qorunması, meşə bitkilərinin inkişaf etdirilməsi, sel axınları ilə mübarizə tədbirlərinin müəyyənləşdirilməsi
3. Bölgənin becərilən perspektiv bitkiləri üzrə genetika-seleksiya işləri və stasionar tədqiqatların aparılması;
4. Biogeokimyəvi əyalətin tədqiqi. Bölgəyə xas olan yerli cins heyvan, quş və həşəratların genetikası və fiziologiyasının öyrənilməsi. Tibbi-bioloji tədqiqatlar aparılması üçün xətti təcrübi (laborator) tinglik və şitilliklərin, heyvan, quş və həşəratların yetişdirilməsi məqsədi ilə yetişdirmə müəssisələri (məntəqələri) yaradılması;
5. Bölgənin xalq təsərrüfatı ilə əlaqəli bütün effektiv sahələrin inkişaf perspektivlərinin iqtisadi və coğrafi imkanlarının öyrənilməsi;
6. Tut və qeyri-tut (vəhşi) ipəkqurdu baramasının kompleks fiziki metodlarının tədqiqi, heyvandarlıq, quşçuluq və arıçılıqda fiziki amillərin tətbiqinin stimullaşdırılması;
7. Böyük Qafqazın cənub yamacının müvafiq zonasında mövcud olan yeraltı sərvətlərin sonrakı perspektivlərinin aşkar edilməsi məqsədi ilə axtarış işlərinin aparılması, eləcə də, sənayedə istifadə edilməsi və işlənməsi imkanları üçün yerli xammal ehtiyatlarının öyrənilməsi;
8. Bölgədə təşəkkül tapan ədəbi-mədəni mühit, folklor və el sənətkarlığına aid olan örnəklərinin toplanması, sistemləşdirilməsi, araşdırılması və nəşr üçün hazırlanması;
9. Bölgənin qədim dövr, orta əsrlər, yeni və müasir tarixinin araşdırılması, epiqrafik abidələrin tədqiqata cəlb edilməsi.
10. Bölgədə arxeoloji qazıntıların aparılması, əldə edilən materialların tədqiqata cəlb edilməsi, etnoqrafiyanın araşdırılması.
11. Şəki REM-də əldə olunan mühüm elmi nailiyyətlərin nəticələrinin, elmi-kütləvi tədbirlərin, elmi nəşrlərin KİV-də işıqlandırılması.

 Belnəlxalq əməkdaşlıq:

1. Bolqarıstan Plovdiv Aqrar Universiteti;
2. Bolqarıstan Vratsa İpəkçilik və Əkinçilik üzrə Təcrübə stansiyası;
3. Tacikistan Kənd Təsərrüfatı Akademiyası Xudjənd İpəkçiik Təcrübə stansiyası;
4. Özbəkistan Elmlər Akademiyası;
5. Özbəkistan Daşkənd Elmi-tədqiqat İpəkçilik İnstitutu;
6. Gürcüstan Kənd Təsərrüfatı Akademiyası;
7. Hindistan Maysori İpəkçilik üzrə Təlim və Tədris Mərkəzi;
8. Yaponiya Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi.     

 Ölkədaxili əməkdaşlıq:

1. AMEA-nın Gəncə bölməsi;
2. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Naxçıvan Bölməsi;
3. AMEA-nın Lənkəran Elmi Mərkəzi;
4. AMEA Genetik Ehtiyatlar İnstitutu;
5. AMEA Coğrafiya  İnstitutu;
6. AMEA Tarix İnstitutu;
7. Arxeologiya və Antropologiya İnstitutu;
8. AMEA Şərqşünaslıq İnstitutu;
9. AMEA Dilçilik İnstitutu;
10. AMEA Ədəbiyyat İnstitutu;
11. AMEA Dendrologiya İnstitutu;
12. AMEA Zoologiya İnstitutu;
13. AR Kənd Təsərrüfatı nazirliyi Gəncə Elmi-Tədqiqat Heyvandarlıq İnstitutu;
14. ADPU-nun Şəki filialı;
15. Qarabağ Universiteti;
16. Xəzər Universiteti;
17. Mingəçevir Dövlət Universiteti;
18. Azərbaycan Respublikası Təhsil Cəmiyyəti;
19. Yeni Azərbaycan Partiyası Şəki rayon təşkilatı;
20. Şəki Rayon İcra Hakimiyyəti;
21. Balakən Rayon İcra Hakimiyyəti;
22. Zaqatala Rayon İcra Hakimiyyəti;
23. Qax Rayon İcra Hakimiyyəti;
24. Oğuz Rayon İcra Hakimiyyəti;
25. Qəbələ Rayon İcra Hakimiyyəti;
26. Şəki Şəhər Heydər Əliyev Mərkəzi;
27. Zaqatala Rayon Heydər Əliyev Mərkəzi;
28. Qax Rayon Şəhər Heydər Əliyev Mərkəzi;
29. Asan Xidmətin Balakən-Qəbələ Regional İdarəsi;
30. Şəki-Zaqatala Regional Təhsil İdarəsi;
31. Şəki Bələdiyyəsi;
32. Şəki Dövlət Regional Kolleci;
33. Şəki Tibb Kolleci;
34. Zaqatala İslam Kolleci;
35. Yuxarı Baş Milli Tarix Memarlıq Qoruğu;
36. Şəki Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi;
37. Şəki şəhər İ.Nakam adına Mərkəzi Kitabxana;
38. Oğuz Rayon Mərkəzi Kitabxana;
39. Bəxtiyar Vahabzadənin Ev Muzeyi;
40. Sabit Rəhmanın Ev Muzeyi;
41. Rəşid bəy Əfəndiyevin Ev Muzeyi;
42. Mirzə Fətəli Axundovun Ev muzeyi;
43. Şəki şəhər Vaqif İbrahim adına Folklor Evi;
44. Şəki şəhər kimya-biologiya təmayüllü lisey;
45. Şəki rayon İnçə kənd tam orta məktəbi; 
46. Oğuz Rayon Qarabulaq kənd tam orta məktəbi.

 Nəaliyyətləri

• AMEA, BACSA (Qara dəniz, Xəzər dənizi və Orta Asya - Böyük İpək Yolu üzərində olan dövlətlərin ipəkçilik üzrə assosiasiyası) və Şəki Regional Elmi Mərkəzin təşkilatçılığı ilə 2017-ci ilin 2-7 aprel tarixində, Azərbaycan İpəkciliyi elminin tarixində birinci dəfə, Şəki şəhərində 10 ölkədən - Azərbaycan, Bolqarıstan, Çin, Tailand, Kuba, Türkiyə, Rusiya, Tacikistan, Rumıniya, Gürcüstanın ipəkçiliklə məşğul olan alim və mütəxəssislərinin iştirak etdiyi BACSA-nın “İqlim dəyişikliyi və kimyəvi maddələr – ipəkçiliyin yeni problemləri” - "CLISERI" 2017 mövzusunda 8-ci Beynəlxalq konfransı keçirilmişdir. Şəki REM-də konfransın maretialları nəşrə hazırlanmış və 100 nüxsə olmaqla nəfis şəkildə cap edilmişdir. Bu il də 8-12 aprel tarixlərində Gürcüstanın Batumi şəhərində BACSA-nın 9-cu konfransında iştirak edilib.
• 2017-ci ildən başlayaraq, Şəki Regional Elmi Mərkəzin əməkdaşları – AMEA Genetik Ehtiyatlar İnstitutu, İdarəetmə Sistemləri İnistitutu, Torpaqşünaslıq və Aqrokimya İnstitutu, Elmi Tədqiqat Əkinçilik İnstitutu, Bolqarıstanın Plovdiv Aqrar Univeristeti, Vratsa İpəkçilik Təcrübə Sınaq Stansiyası ilə birlikdə “Azərbaycanın Şimal-Qərb bölgəsi timsalında aqrar sahənin inkişafı üzrə innovativ tədbirlər paketinin və aqroekoloji inkişaf modelinin işlənib hazırlanması” mövzusunda Elm fondunun (EİF KETPL 2 2015 1 (25)-56/44/3-M-33)) Beynəlxalq Qrant Layihəsi üzrə işi davam etdirirlər.

• AMEA-nın  Şəki REM-nin əməkdaşları təkсə 2018-ci ildə 5-i Türkiyədə və bir də Ukraynada olmaqla olmaqla 16 konfransda iştirak etmişlər. Bu konfranslarda əməkdaşlarımızın 23 tezis və konfrans materialları çap olunmuşdur.
• Azərbaycan Respublikasında ipəkçiliyin inkişafına dair (2018-2025-ci illər) dövlət Proqramına müvafiq olaraq, AMEA-nın bu Proqram üzrə Aparıcı müəssisəsi olan ŞREM-in bir nəfər əməkdaşı, 02.12.2018-ci il tarixdən 31.12.2018-ci il tarixədək, - bir ay müddətinə Hindistan Respublikasının Maysori şəhərindəki İpəkçilik üzrə Mərkəzi Elmi-tədqiqat və Tədris İnstitutuna - treninqə göndərilmişdir. 2019-cu ilin mart ayında həmin İnstitut ilə AMEA-nın Şəki REM-i arasında əməkdaşlıq protokolunun imzalancağına dair ilkin razılıq əldə edilmişdir.
• 2015-2018-ci illərdə mərkəzin əməkdaşlarının 200 elmi məqaləsi və tezisi müxtəlif elmi jurnallarda dərc olunmuşdur ki, bunlardan 32-si xaricdə çap olunmuşdur
• 2015-2018-ci illərdə 1 nəfər elmlər doktoru və 25 nəfər fəlsəfə doktoru proqramı üzrə dissertant kimi AMEA-nın müvafiq institutlarına təhkim olunmuşdur.
• 2019-cu ildə AMEA Şəki REM-in iştirakçısı olduğu “Azərbaycan şimal-qərb bölgəsinin aqro-ekoloji inkişaf modelinin hazırlanması” layihəsi üzrə AMEA-nın digər institutlarının və Bolqarıstan Kənd Təsərrüfatı Akademiyasının Vratsa İpəkçilik üzrə Təcrübə Sınaq Stansiyası və Plovdiv Aqrar Universitetinin iştirak etdiyi Beynəlxalq layihə üzrə hesabat Elmin İnkişaf Fonduna təqdim edilmişdir.
• Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının illik Ümumi yığıncağında (01.05.2019) qəbul edilmiş “Əhalinin sağlamlığı və biotibb üzrə fundamental və tətbiqi tədqiqatlara prioritet elmi istiqamətlər kimi üstünlük verilməsi” qərarına müvafiq olaraq fındıq qabığından alınmış bioekstraktın kimyəvi tərkibi tədqiq olunmuş və həmin bioekstrakta Azərbaycan Respublikası Əqli Mülkiyyət Agentliyinin Patent və Əmtəə Nişanlarının Ekpertizası Mərkəzi tərəfindən patent verilməsinə dair qərar qəbul edilmişdir.
• 2015-2019-cu illərdə Şimal-qərb regionunun 6 rayonunda tarixi və etnoqrafik irsin tədqiqi aparılmış, məzar daşları, pir və ziyarətgahlar tədqiq edilmiş, XVIII-XIX əsrə aid 29 növ naxış və ornamentlər aşkar olunmuş, epitafiyalar üzərindəki simvol və işarələr tədqiq edilmişdir.
• 2019-cu ildə yerinə yetirilən bioaraşdırma və çöl tədqiqatları nəticəsində 18 növ  yabanı dərman bitkiləri aşkar edilmiş, müvafiq olaraq, “Effektiv, Perspektiv və Potensial bitkilər” qrupunda təsnif olunmuşdur. Şəki REM-in əməkdaşları həmin tinglərdən götürülmüş qələm vasitəsi ilə 3 min ədəd ting yetişdirilmiş, Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin Şəki Regional Aqrar Elm və İnnovasiya Mərkəzi ilə bağlanmış birgə elmi-texniki əməkdaşlıq müqaviləsi əsasında 1ha sahədə Amarant bitkisinin becərilməsi təşkil edilmişdir.
• 2019-cu ilin mart ayının 29-da AMEA-nın Şəki REM-i və Balakən Rayon İcra Hakimiyyəti ilə birgə, eləcə də Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Şəki filialının əməkdaşlarının da iştirakı ilə “Elm Günü”-nə həsr olunmuş Elmi-praktik konfrans keçirilmişdir.
•  2019-cu ilin 19 oktyabrında Nəsimi-650 yubileyi münasibətilə Zaqatala rayon İcra Hakimiyyəti ilə birgə Şəki REM-in və ADPU-Şəki filialının əməkdaşlarının iştirakı ilə elmi-praktik konfrans keçirilmişdir.
• ADPU-nun Şəki filialında orta məktəblərin VIII-XI sinif şagirdlərinin iştirakı ilə Esse yazı müsabiqəsi keçirilmiş, qaliblər, diplom və qiymətli hədiyyələrlə mükafatlandırılmışdır.
• ADPU-nun Şəki filialının “Tarix və coğrafiya” ixtisası üçün “Riyaziyyat Proqramı” hazırlanmış və Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinə təqdim edilmişdir. 
• AMEA-nın Şəki REM-nin əməkdaşları Türkiyə, Hindistan, Gürcüstan və Yaponiyada keçirilən 5 beynəlxalq konfransda iştirak etmiş, 4-ü xaricdə olmaqla, 26 elmi məqalə dərc edilmiş, xarici və yerli beynəlxalq konfranslarda 33 məqalə və tezis çap olunmuşdur.
• 2020-ci tədqiqat ilində AMEA Rəyasət Heyətinin 17 iyul 2019-cu il tarixli iclasında qəbul edilmiş “AMEA-nın 75 illik yubileyinə həsr olunmuş “Tədbirlər planına” və AMEA Rəyasət Heyətinin  4 mart 2020-ci il tarixdə keçirdiyi növbəti iclasının müvafiq qərarına əsasən Şəki REM-də AMEA-nın 75 illik yubileyinə həsr edilmiş Azərbaycanın Şəki-Zaqatala bölgəsinin təbii resurslarının landşaft-diaqnostik və iqtisadi xüsusiyyətlərini özündə əks etdirən “Azərbaycanın Şəki-Zaqatala bölgəsinin təbii resurslarının landşaft-diaqnostik və iqtisadi xüsusiyyətləri” adlı elmi əsər geol.-min. ü. f.d. Hüseyn Mustafabəylinin müəllifliyi və Şəki REM-in direktoru Yusif Şükürlünün redaktoru olduğu AMEA-nın Şəki REM-inin mətbəsində çap edilmişdir.
• Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Rəyasət Heyətinin “Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərinə dair elmi-tədqiqiat işləri ilə bağlı AMEA-nın vəzifələri haqqında” 30 oktyabr 2020-ci il 17/1№-li qərarının 2-ci bəndinə uyğun olaraq AMEA-nın Şəki REM-i tərəfindən Təkliflər Paketi hazırlanaraq Akademiya rəhbərliyinə təqdim edilmişdir.
• 2020-ci ildə AMEA-nın Şəki REM-nin təcrübə sahəsində Şəki REM-in Bitkilərin biomüxtəlifliyi və genefond şöbəsinin əməkdaşları tərəfindən dərman və sənaye əhəmiyyətli 17 növ endemik və relikt bitkilərə uyğun olan sahə müəyyən edilmiş və bu bitkilərdən ibarət kolleksiya bağı salınmışdır. Bölgədə daha 12 növ yeni dərman bitkisininin yerləri aşkar olunmuş, Şəki rayonu Baş Şablalıd təbii biogeosenozunda ayrı-ayrı bitki suksessiyaları üzrə 2,5 ha ərazidə α (alfa) və ß (betta) səviyyəsində qiymətləndirmə aparılmış və nəticələr təhlil edilmişdir.
• 2020-ci ildə Şəki REM-in Tut ipəkqurdunun seleksiyası şöbəsinin əməkdaşları tərəfindən 29 xətt, cins və hibridlər üzərində yaz və yay yemləməsi aparılmış, ilkin nəticələr təhlil edilmişdir.
• 2020-ci ilin toplama aparılan müddətində Şəki REM-in Folklorşünaslıq və etnoqrafiya şöbəsinin əməkdaşları tərəfindən 22 bayatı, 1 rəvayət, 1 nağıl, 15 atalar sözü, 3 mahnı əldə olunaraq yazıya alınmışdır. Balakən rayonu ərazisində indiyədək qeydə alınmayan və tədqiqata cəlb edilməyən erkən orta əsrlərə aid 10-adək alban abidəsinin planı çəkilmiş, həmin abidələrin kataloqunun hazırlanmasına başlanılmışdır.
• 2020-ci ildə Şəki REM-in əməkdaşları 3 kitab nəşr etdirmiş və  4 kitaba tərtibçi və ön söz müəllifi olmuşlar. AMEA-nın Şəki REM-nin əməkdaşları tərəfindən 2020-ci ildə 13 konfrans materialı və xarici indeksli jurnallarda 4 məqalə, respublika əhəmiyyətlı jurnallarda isə 8 məqalə çap etdirilmişdir.
• AMEA Mərkəzi Elmi Kitabxanasının sərgi zalında AMEA-nın Şəki REM-i üçün ayrılmış xüsusi guşədə Şəki REM-ə və regionun qabaqcıl şair və yazıçılarına məxsus 232 ədəd kitab, monoqrafiya və çap məhsulu nümayiş etdirilmişdir.
• Şəki REM əməkdaşlarından 4 dissertantın dissertasiya işi tam hazırlanmışdır və təhkim olunduqları institutların müvafiq şöbələrində müzakirə edilərək müdafiəyə təqdim edilməsi üçün rəylər əldə olunmuşdur.